Η έκδοση της NAVTEX, που αναμένεται το πρώτο δεκαήμερο του Νοεμβρίου, μόλις ολοκληρωθεί η προβλεπόμενη διαδικασία, θα δώσει και την ακριβή εικόνα του πώς και πού θα κινηθεί το ερευνητικό πλοίο με γαλλική σημαία «VB Abeille Marengo», το οποίο προς το παρόν παραμένει στο λιμάνι της Νάπολης. Σύμφωνα με πληροφορίες, οι έρευνες θα ξεκινήσουν ακριβώς από το σημείο στο οποίο είχαν διακοπεί, στο όριο των χωρικών υδάτων των 6 ν.μ. της Κάσου.
Το εταιρικό σχήμα του GSI, στο οποίο πλέον το πλειοψηφικό πακέτο έχει η γαλλική Meridiam και διαχειριστής είναι ο ΑΔΜΗΕ, καθώς και η ανάδοχος του έργου Nexans, είχαν ολοκληρώσει τις προετοιμασίες για την επανέναρξη του έργου πριν από το τέλος Σεπτεμβρίου και ανέμεναν το πράσινο φως, με την ολοκλήρωση των παρασκηνιακών επαφών που είχε η γαλλική πλευρά και προς την Τουρκία προκειμένου να ξεκινήσει η διαδικασία με την υποβολή αιτήματος για την αδειοδότηση του πλοίου και την έκδοση NAVTEX.
Λίγες ημέρες μετά την επίσκεψη του Αμερικανού ΥΠΕΞ Mάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα και τη στήριξη που πρόσφερε και σε αυτό το ενεργειακό έργο, καθώς και τη δήλωσή του ότι δεν μπορεί να φανταστεί πώς δύο σύμμαχοι θα οδηγηθούν σε κρίση, το ερώτημα είναι αν το μήνυμα έχει φτάσει στην Αγκυρα. Και αν θα επιδειχθεί διάθεση συνεννόησης και αποδοχή της όποιας φόρμουλας έχει συζητηθεί με τη Γαλλία ή αν, εκβιάζοντας με την απειλή κλιμάκωσης, θα επιδιώξουν να μετατρέψουν το όλο έργο σε όχημα για την κατοχύρωση των διεκδικήσεών τους στη «Γαλάζια Πατρίδα», κάτι που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό από την Ελλάδα.
Κατάσταση ετοιμότητας
Για την ελληνική πλευρά, το ζήτημα είναι αν και σε ποιον βαθμό έχει υπάρξει ουσιαστική συνεννόηση με την Αγκυρα, αλλά και, σε δεύτερη φάση, η επεξεργασία όλων των σεναρίων ώστε να υπάρχει αυτοματοποιημένη αντίδραση. Και αυτό αφορά, φυσικά, το ενδεχόμενο έκδοσης τουρκικής NAVTEX, την παρενόχληση του πλοίου μέσω ασυρμάτου, την έκδοση ανακοίνωσης από την Τουρκία ή ακόμη και την πιθανότητα παρέμβασης με πολεμικό πλοίο.
Η Αθήνα δηλώνει ότι δεν επιδίωξε καμία συνεννόηση με την Τουρκία και ότι όλες οι επαφές γίνονται μόνο με την Κύπρο, αλλά και τη Γαλλία, λόγω της εμπλοκής των γαλλικών εταιρειών. Επίσης, και ο ίδιος ο ΥΠΕΞ Γιώργος Γεραπετρίτης έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι «αίτηση θα υποβληθεί μόνο στην Ελλάδα» και ότι η Ελλάδα θα είναι αρμόδια να εκδώσει τη σχετική NAVTEX. Ανώτατη πηγή, μάλιστα, δήλωνε ότι η Ελλάδα «δεν θα κάνει αποδεκτή αίτηση για έκδοση NAVTEX εφόσον υποβληθεί και άλλη αίτηση σε τρίτο μέρος», θέλοντας έτσι να ξεκαθαρίσει ότι δεν πρόκειται να αποδεχθεί οποιαδήποτε, ενδεχομένως παρασκηνιακή, συνεννόηση για την υποβολή, έστω και εμμέσως, αιτήματος προς την Τουρκία ώστε να ικανοποιηθεί η απαίτησή της να έχει λόγο και να «συν-αδειοδοτήσει» και η ίδια τις εργασίες.
Το γεγονός, πάντως, ότι δόθηκε το πράσινο φως για την έναρξη της διαδικασίας σημαίνει ότι οι διεργασίες της γαλλικής πλευράς έχουν καταλήξει σε κάποιου είδους συνεννόηση, η οποία ικανοποιεί τις προϋποθέσεις που έχει θέσει η Ελλάδα και συγχρόνως εξασφαλίζει και την ανοχή της Τουρκίας, ώστε να αποτραπεί η επανάληψη του επεισοδίου του Ιουλίου του 2024.
Ιδιαίτερα λεπτό σημείο είναι τι μορφή θα έχει αυτή η επιλογή της «γνωστοποίησης» προς την Τουρκία. Σύμφωνα με πληροφορίες, η Γαλλία, με ρηματικές διακοινώσεις προς την Ελλάδα, την Κύπρο και την Τουρκία, ενημέρωσε για την έναρξη των εργασιών από το γαλλικό πλοίο και για τα στοιχεία της έρευνας. Ωστόσο, αίτημα για την έκδοση NAVTEX υπέβαλε στην Ελλάδα η Nexans, παρότι το αίτημα υποβάλλεται από τη χώρα προέλευσης της εταιρείας. Αυτό έγινε, σύμφωνα με πηγές, γιατί το έργο είναι ελληνικού ενδιαφέροντος και συμμετέχει στην ελληνική εταιρεία ο ΑΔΜΗΕ. Ετσι, πάντως, το Παρίσι αποφεύγει να εμπλακεί, αναθέτοντας στη γαλλική εταιρεία την αποστολή να ζητήσει από την Ελλάδα την έκδοση σχετικής άδειας.
Πολιτική σημασία
Για την ελληνική κυβέρνηση, η επανέναρξη των ερευνών έχει και πολιτική σημασία, καθώς έτσι θα αποκρουστεί η κριτική που ασκείται όλο αυτό το διάστημα περί υποχωρήσεων στις πιέσεις της Τουρκίας.
Εξάλλου, τόσο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, σε δηλώσεις του το τελευταίο διάστημα, όσο και ο κ. Γεραπετρίτης έχουν διαβεβαιώσει κατηγορηματικά ότι το έργο θα προχωρήσει χωρίς να υπάρξουν «εκπτώσεις» στα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.
Με την έναρξη των ερευνών θα δηλωθεί εμπράκτως, επίσης, ότι η Ελλάδα ασκεί τα δικαιώματά της και δεν αποδέχεται τα τετελεσμένα που επιδιώκει να επιβάλει η Αγκυρα, μετατρέποντας την Ανατολική Μεσόγειο σε «γκρίζα ζώνη». Κι αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μείζονος σημασίας διεθνή έργα διασύνδεσης διέρχονται από τη θαλάσσια αυτή περιοχή, αλλά και ελληνικού ενδιαφέροντος μελλοντικά σχέδια διασύνδεσης με τη Σαουδική Αραβία, όπως το Saudi-Greek Interconnection και ο EMC (East-to-Med Corridor), ενώ φυσικά και ο IMEC θα ακολουθήσουν περίπου την ίδια διαδρομή.
Τόσο το 2024 στην Κάσο όσο και αργότερα, όταν υπήρξαν δύο ακόμη αποσπασματικές έρευνες για την πόντιση του καλωδίου εκτός χωρικών υδάτων, βόρεια του Λασιθίου και μεταξύ Κάσου και Καρπάθου, η Τουρκία είχε σπεύσει να αντιδράσει. Ανατολικά της Κάσου υποστήριξε ότι πρόκειται για τουρκική υφαλοκρηπίδα, βάσει του τουρκολιβυκού μνημονίου, ενώ στο Αιγαίο επικαλέστηκε την υποτιθέμενη μη οριοθετημένη υφαλοκρηπίδα σε περιοχή όπου προβάλλει τη θέση της για τη μέση γραμμή μεταξύ των ηπειρωτικών ακτών των δύο χωρών, χωρίς συνυπολογισμό της επήρειας των νησιών.
Στην υπόθεση του καλωδίου συγκρούονται οι δύο διαμετρικά αντίθετες προσεγγίσεις και διεκδικήσεις των δύο χωρών για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών. Η Τουρκία προβάλλει σταθερά τη θέση για οριοθέτηση με βάση τη μέση γραμμή μεταξύ των ηπειρωτικών ακτών και για μηδενική ή, πάντως, εξαιρετικά περιορισμένη επήρεια των νησιών, θέση που εμπλουτίζεται, σε ό,τι αφορά το Αιγαίο, και με τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών». Αυτές οι θέσεις αποτέλεσαν και τη βάση για τη συνομολόγηση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου, το οποίο μετακινεί τα εξωτερικά όρια της υποτιθέμενης τουρκικής υφαλοκρηπίδας ακριβώς στο όριο των χωρικών υδάτων των νησιών. Ετσι, με την επίκληση της υποτιθέμενης μέσης γραμμής με την Αίγυπτο, η Τουρκία επιχειρεί να σφετεριστεί ολόκληρη την ελληνική υφαλοκρηπίδα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Προσπάθεια εκμετάλλευσης
Η Τουρκία είναι δεδομένο ότι θα επιχειρήσει να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία προκειμένου να προωθήσει και να κατοχυρώσει τις θέσεις της. Εχει ξεκαθαρίσει σε όλα τα επίπεδα, με τελευταία σχετική τοποθέτηση εκείνη του υπουργείου Αμυνας ότι κάθε δραστηριότητα στην περιοχή πρέπει να γίνεται υπό τον συντονισμό της, απαιτεί την έγκρισή της και την άδειά της αναγνωρίζοντάς της την ιδιότητα του «παράκτιου κράτους» και των δικαιωμάτων επί της «υφαλοκρηπίδας» της. Την 1η Οκτωβρίου, ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Αμυνας, απαντώντας σε ερώτηση για το ενδεχόμενο επανέναρξης των ερευνών για το GSI, δήλωνε χαρακτηριστικά: «Κάθε είδους δραστηριότητα πόντισης καλωδίων/αγωγών ή επιστημονικής έρευνας που πρόκειται να διεξαχθεί στην υφαλοκρηπίδα μας πρέπει να συντονίζεται εκ των προτέρων με τη χώρα μας, ως παράκτιο κράτος. Η χώρα μας, στο πλαίσιο των δικαιωμάτων και των αρμοδιοτήτων που απορρέουν από την ιδιότητά της ως παράκτιου κράτους, δεν θα επιτρέψει καμία μη εξουσιοδοτημένη δραστηριότητα στην υφαλοκρηπίδα της Ανατολικής Μεσογείου».
Η αίτηση για την έκδοση NAVTEX αφορά, βεβαίως, ολόκληρη τη διαδρομή των ερευνών, τόσο στην ελληνική ΑΟΖ, βάσει της Ελληνοαιγυπτιακής Συμφωνίας, όσο και στην ελληνική (μη οριοθετημένη) υφαλοκρηπίδα της Ανατολικής Μεσογείου, μέχρι και τα όρια περιοχής ευθύνης της χώρας μας για την έκδοση NAVTEX, απ’ όπου ξεκινά η περιοχή ευθύνης της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η αρχική όδευση του καλωδίου, η οποία, όπως επισημαίνεται και στην αίτηση εξαίρεσης που υπέβαλε η εταιρεία στο Λιμενικό Σώμα για την αδειοδότηση του πλοίου, δεν έχει αλλάξει και παρακάμπτει όλα τα σημεία που θα μπορούσαν να θεωρηθούν από την Ελλάδα δυνητική τουρκική υφαλοκρηπίδα.
Η έκδοση NAVTEX συνιστά αρμοδιότητα που εκχωρείται στο παράκτιο κράτος και δεν έχει σχέση με την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αν και η έρευνα και η πόντιση καλωδίων ανήκουν στις ελευθερίες των διεθνών υδάτων και δεν σχετίζονται με έρευνα επί της υφαλοκρηπίδας, αυτό δεν απαλλάσσει από την υποχρέωση συνεννόησης με το παράκτιο κράτος σε σχέση με την όδευση ή την προστασία άλλων καλωδίων που έχουν τοποθετηθεί στον βυθό και προστασία των δικαιωμάτων της επί της υφαλοκρηπίδας.
Η ελευθερία πόντισης καλωδίων, που προβλέπεται από την UNCLOS, δεν απαιτεί την έκδοση άδειας. Ωστόσο, αυτή είναι μια πρακτική που είχε υιοθετηθεί, έστω και χωρίς νομοθετική πρόβλεψη, από το υπουργείο Εξωτερικών και η οποία δεσμεύει πλέον και τον χειρισμό όλων των αντίστοιχων αιτημάτων που φθάνουν έκτοτε στο ΥΠΕΞ. Διαφορετικά, η όλη υπόθεση θα περιοριζόταν στη διαμάχη για την αρμοδιότητα έκδοσης NAVTEX, κάτι που φυσικά δεν έχει τη βαρύτητα της αντιπαράθεσης σε ό,τι αφορά την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Ωστόσο, στην περίπτωση του καλωδίου GSI, ακόμη και αν οι εργασίες δεν αφορούν την υφαλοκρηπίδα, η Τουρκία επιχειρεί εμμέσως να κατοχυρώσει τη διεκδίκησή της επ’ αυτής. Ετσι, αμφισβητώντας εδώ και χρόνια την περιοχή ευθύνης της Ελλάδας για την έκδοση NAVTEX, επιδιώκει η δική της περιοχή ευθύνης να ταυτίζεται με τη «Γαλάζια Πατρίδα» ώστε να δημιουργείται μια ταύτιση της περιοχής στην οποία ασκεί αρμοδιότητα με τη διεκδίκησή της επί της υφαλοκρηπίδας.
Πλέον, όλα εξαρτώνται από τις διαθέσεις της Τουρκίας και από το αν, στην παρούσα φάση, θα αποδεχθεί μια φόρμουλα που θα επιτρέψει τις έρευνες, σώζοντας τα προσχήματα για την ίδια ή αν θα επιλέξει να προκαλέσει ένταση, απαιτώντας την υποβολή αίτησης για έκδοση NAVTEX από τις τουρκικές αρχές. Ενώ αυτή η διαφορά μπορεί να εμφανίζεται ως διαμάχη σχετικά με τις περιοχές ευθύνης άσκησης απλής αρμοδιότητας, είναι προφανές ότι η Τουρκία τής προσδίδει ευρύτερο χαρακτήρα, θέλοντας να κατοχυρώσει τις διεκδικήσεις της επί της υφαλοκρηπίδας.
Ενδεχόμενο
Θεωρείται πολύ πιθανό ότι η Τουρκία θα εκδώσει τη δική της NAVTEX για τις έρευνες, με την επισήμανση, όπως έχει κάνει και στο παρελθόν, ότι οι εργασίες αφορούν περιοχή της «τουρκικής υφαλοκρηπίδας». Αυτή η κίνηση θα απαιτήσει άμεση αντίδραση από την Αθήνα, με την έκδοση αντι-NAVTEX και την αμφισβήτηση της τουρκικής αναγγελίας.
Εφόσον η συνεννόηση, την οποία επιδίωκαν οι Γάλλοι, έχει πράγματι επιτευχθεί, τότε οι έρευνες θα μπορούν να συνεχιστούν, με την Ελλάδα να έχει εκδώσει NAVTEX έπειτα από επίσημο αίτημα της εταιρείας και, αντίστοιχα, την Αγκυρα να υποστηρίζει και αυτή ότι εξέδωσε αναγγελία μετά τη γνωστοποίηση της Γαλλίας.
Σε κάθε περίπτωση, πάντως, για την Αθήνα η έκδοση της NAVTEX θα αποτελεί μονόδρομο για την έναρξη και ολοκλήρωση των εργασιών. Οπως έλεγε πριν από δύο εβδομάδες ανώτατη πηγή, «όταν ξεκινήσει το πλοίο, θα είναι σαν τη σφαίρα που βγαίνει από την κάννη. Δεν υπάρχει τρόπος να γυρίσει πίσω…».
