Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ), γνωστή ως Obsessive-Compulsive Disorder (OCD), περιγράφεται συχνά ως μια καθημερινή πάλη… με το ίδιο μας το μυαλό.
- Γράφει η Κέλλυ Χολέβα (MSc), Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Οι ενοχλητικές και επίμονες σκέψεις που εμφανίζονται ακατάπαυστα, οι φόβοι που φαντάζουν ανεξέλεγκτοι και οι επαναλαμβανόμενες αναγκαστικές πράξεις, συνθέτουν μια κατάσταση στην οποία το άτομο νιώθει παγιδευμένο στο μυαλό του.
Πιο συγκεκριμένα, η ΙΨΔ έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά:
1. Ιδέες (Obsessions): Ανέκκλητες και επίμονες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που σχετίζονται συνήθως με φόβους μόλυνσης, βλάβης, απώλειας ελέγχου, ηθικών ή υπαρξιακών ερωτημάτων, οι οποίες προκαλούν σοβαρή δυσφορία ή αγωνία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα περιλαμβάνουν τον τρόμο ότι μπορεί να βλάψετε κάποιον κατά λάθος ή ότι εσείς ή ένα αγαπημένο σας πρόσωπο πιθανώς να υποστεί βλάβη.
2. Καταναγκασμοί (Compulsions): Επαναλαμβανόμενες πράξεις ή τελετουργίες που εκτελούνται για να απαλύνουν την ένταση του άγχους ή για να «αποτραπεί» μια φανταστική απειλή. Κοινά παραδείγματα αυτού περιλαμβάνουν το συνεχές πλύσιμο χεριών, την επανάληψη λέξεων, το μέτρημα, την προσευχή, ή τη συνεχή επιθεώρηση κλειδιών ή φώτων.
Ο κυκλικός χαρακτήρας της διαταραχής
Οι ανεπιθύμητες σκέψεις ή εικόνες κάνουν την εμφάνισή τους ξαφνικά, προκαλώντας έντονο άγχος, αποστροφή ή και σύγκρουση με τις αξίες του ατόμου. Για να ανακουφιστεί από αυτό το άγχος, το άτομο στρέφεται στους καταναγκασμούς. Αυτές οι τελετουργίες λειτουργούν σαν προσωρινό ανακουφιστικό μέσο, προσφέροντας μια βραχύχρονη ανακούφιση που όμως δεν διαρκεί πολύ, καθότι, ενώ αρχικά προσφέρουν ανακούφιση, τελικά ενισχύουν τη σύνδεση ανάμεσα στη σκέψη και τον φόβο.
Ως συνέπεια, ο εγκέφαλος εκπαιδεύεται στο να πιστεύει ότι η απειλή είναι πραγματική και οι σκέψεις επανέρχονται με ακόμη μεγαλύτερη ένταση και πίεση, εντείνοντας την αίσθηση εγκλωβισμού και τον εσωτερικό θόρυβο που βιώνει το άτομο.
Πώς μετατρέπεται το μυαλό σε εχθρό;
Όταν πρόκειται για την ΙΨΔ, ο εγκέφαλος λειτουργεί με υπερευθύνη και υπερελέγχο. Το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει να είναι απόλυτα βέβαιο, απόλυτα ασφαλές, απόλυτα «σωστό». Κάθε απόφαση, κάθε σκέψη αξιολογείται με μεγάλη ακρίβεια, με την ηρεμία της ύπαρξης να κρέμεται από μια λεπτή κλωστή βεβαιότητας.
Ωστόσο, όπως όλοι γνωρίζουμε, η πλήρης βεβαιότητα δεν υπάρχει. Είναι μια ουτοπική επιδίωξη. Όσο περισσότερο τη ζητά κάποιος, τόσο περισσότερο το μυαλό αντιδρά με νέες αμφιβολίες και αμφισβητήσεις, σαν έναν αόρατο καθρέφτη που πολλαπλασιάζει τις σκέψεις και τις ανησυχίες. Έτσι δημιουργείται ένας εσωτερικός πόλεμος, όπου το άτομο προσπαθεί να ελέγξει το μυαλό του, να επιβάλει τάξη και ασφάλεια, ενώ το ίδιο το μυαλό αντιστέκεται, στέλνοντας συνεχώς μηνύματα έλλειψης βεβαιότητας, φόβου και άγχους.
Στην πραγματικότητα, κάθε προσπάθεια ελέγχου μοιάζει με μάχη με μια σκιά, μία διαρκή σύγκρουση που δεν φαίνεται να έχει τέλος, όπου η εσωτερική φασαρία εντείνεται και η αίσθηση εγκλωβισμού ενισχύεται. Το άτομο αισθάνεται καθηλωμένο από τις σκέψεις του και κάθε στιγμή γίνεται μια μικρή μάχη για την ηρεμία και τον έλεγχο.
Το αποτέλεσμα: ένα άτομο που εκδηλώνει ψυχική εξάντληση με σημαντική μείωση της λειτουργικότητάς του σε κοινωνικό, επαγγελματικό ή προσωπικό επίπεδο, καθώς και χαμηλή αυτοεκτίμηση, συνοδευόμενη από αισθήματα ενοχής ή ντροπής.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ΙΨΔ δεν σχετίζεται με την έλλειψη λογικής. Αντίθετα, αφορά κυρίως άτομα ευσυνείδητα, υπεύθυνα και με έντονη επιθυμία να πράττουν «το σωστό». Και ακριβώς εκεί βρίσκει το χώρο να αναπτυχθεί αυτή η διαταραχή.
Θεραπεία και αντιμετώπιση
Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή είναι θεραπεύσιμη και η κατάλληλη υποστήριξη μπορεί να επιφέρει ριζικές αλλαγές στην ποιότητα ζωής ενός ατόμου. Παρά το γεγονός ότι η εμπειρία της ΙΨΔ πολλές φορές φαίνεται καθηλωτική, υπάρχουν αποτελεσματικοί τρόποι να μειωθεί η ένταση των συμπτωμάτων και να αποκατασταθεί η λειτουργικότητα.
Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) θεωρείται η πρώτη επιλογή θεραπείας για την ΙΨΔ. Μέσω της μεθόδου Έκθεσης με Πρόληψη Αντίδρασης (ERP), το άτομο προσεγγίζει σταδιακά ό,τι το τρομάζει, χωρίς να υποκύπτει στους καταναγκασμούς. Μαθαίνει να διαχειρίζεται τις σκέψεις ή τις καταστάσεις που του προκαλούν άγχος, χωρίς να καταφεύγει σε προκλητικές συμπεριφορές. Έτσι, ο εγκέφαλος διδάσκεται ότι το άγχος μπορεί να υποχωρήσει φυσικά, χωρίς την ανάγκη τελετουργιών ή συνεχούς ελέγχου.
Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η θεραπεία δεν στοχεύει στην πλήρη εξάλειψη των ιδεοληψιών, αλλά στην μείωση της επιρροής τους, στην αποδοχή της αβεβαιότητας και στην επιλογή συμπεριφοράς ανεξάρτητα από τον φόβο.
Παράλληλα, η θεραπεία εστιάζει στην κατανόηση της υπερεξουσίας, της επιθυμίας για απόλυτη βεβαιότητα και των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων που ενισχύουν τον φαύλο κύκλο της ΙΨΔ. Σταδιακά, ο εσωτερικός θόρυβος μειώνεται, ο νους δεν λειτουργεί πλέον ως αντίπαλος και το άτομο αποκτά χώρο για σκέψη, επιλογή και ελευθερία. Τέλος, σε ορισμένες περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να προσφέρει υποστήριξη στη θεραπεία, πάντα σε συνεργασία με ψυχίατρο.
