Υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια στη νέα Συμφωνία της Μέκκας που πιθανόν να έχει μεγαλύτερη σημασία από την ίδια τη συμφωνία. Η Αίγυπτος δεν περιλαμβάνεται στη νέα αμυντική συνεργασία μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν.
Παρ’ όλα αυτά, λίγες εβδομάδες πριν από την υπογραφή της συμφωνίας, η Αίγυπτος συμμετείχε στις συζητήσεις με αυτές τις χώρες.
Στις 21 Ιουνίου, το Κάιρο διοργάνωσε την τέταρτη συνάντηση του R4 — του τετραμερούς σχήματος που περιλάμβανε την Αίγυπτο, την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Οι υπουργοί Εξωτερικών συμφώνησαν να ενισχύσουν τη συνεργασία τους για την ασφάλεια και τη σταθερότητα της περιοχής. Ο πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι αναφέρθηκε στην ανάγκη για αποτελεσματικότερη εξέλιξη του μηχανισμού αυτού σε έναν πιο λειτουργικό περιφερειακό θεσμό.
Ωστόσο, όταν η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν υπογράφουν τη συμφωνία αμοιβαίας άμυνας στη Μέκκα, η Αίγυπτος απουσιάζει. Επίσημα, αυτό οφείλεται στην άρνηση της Σαουδικής Αραβίας να την συμπεριλάβει στο σχήμα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το Κάιρο αποστασιοποιείται από την περιφερειακή συνεργασία.
Μάλλον δείχνει ότι η Αίγυπτος επιθυμεί να είναι κεντρική στο νέο σύστημα, χωρίς να εγκλωβιστεί σε έναν μόνο στίβο. Αυτή η επιλογή είναι εξαιρετικά σημαντική για την Ελλάδα.
### Η Μέκκα δεν είναι απλώς μια τριμερή συμμαχία
Η συμφωνία της 7ης Αυγούστου φέρνει μαζί τρεις διαφορετικές δυνάμεις: τη στρατηγική και οικονομική ισχύ της Σαουδικής Αραβίας, τη στρατιωτική και τεχνολογική δύναμη της Τουρκίας και την πυρηνική αποτροπή του Πακιστάν.
Το κεντρικό μήνυμα είναι ότι κάθε επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θεωρείται επίθεση και για τα τρία. Όμως, μέχρι στιγμής δεν μιλάμε για ένα «ΝΑΤΟ της Μέσης Ανατολής». Οι μηχανισμοί εφαρμογής παραμένουν περιορισμένοι και οι τρεις χώρες την προβάλλουν ως αμυντική και αποτρεπτική συμφωνία.
Η πραγματική σημασία έγκειται αλλού.
Η Μέση Ανατολή αρχίζει να αναπτύσσει τα δικά της δίκτυα ασφάλειας, σε μια εποχή που οι δυνάμεις της περιοχής δεν είναι σίγουρες αν μπορούν να στηριχθούν αποκλειστικά στην αμερικανική προστασία. Από την άλλη, η Τουρκία αυξάνει τη δική της περιφερειακή επιρροή. Αυτό είναι το σημείο που πρέπει να προσέξει η Αθήνα.
### Και η Αίγυπτος;
Η Αίγυπτος έχει επιλέξει μια διαφορετική προσέγγιση. Δεν απομακρύνεται από την περιφερειακή σκηνή. Αντιθέτως, συμμετείχε ενεργά στη δραστηριοποίηση του R4, φιλοξενώντας τη τελευταία συνάντηση στην πρωτεύουσα. Παρ’ όλα αυτά, δεν εντάχθηκε στη σκληρή αμυντική δομή που διαμορφώθηκε στη Μέκκα, κάτι που ίσως υποδηλώνει προσεκτική στρατηγική διαχείριση.
Το Κάιρο επιθυμεί συνεργασία με την Τουρκία και ταυτόχρονα διατηρεί στενές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Ωστόσο, η Αίγυπτος έχει στρατηγικά συμφέροντα σε περιοχές όπως η Λιβύη, η Γάζα, η Ερυθρά Θάλασσα, το Σουέζ και η Ανατολική Μεσόγειος. Και κυρίως δεν θέλει να ενταχθεί σε μια συμμαχία που θα την υποχρεώσει να συμμετάσχει σε συγκρούσεις που δε συνεπάγονται οφέλη για αυτήν. Έτσι, η Αίγυπτος επιλέγει να έχει χώρο στρατηγικών κινήσεων.
### Για την Αθήνα, η Αίγυπτος αποκτά μεγαλύτερη σημασία
Αυτή είναι η εντυπωσιακή διάσταση: Η Τουρκία προσπαθεί να βελτιώσει τη σχέση της με την Αίγυπτο, ενώ η Ελλάδα υποστηρίζει στρατηγικά το Κάιρο. Έτσι, η Αίγυπτος δεν είναι απλά εταίρος της Ελλάδας, αλλά ένας περιφερειακός κόμβος με τον οποίο ανταγωνίζονται διάφορα στρατηγικά δίκτυα.
Αυτό μεταβάλλει την ελληνική στρατηγική. Η Αθήνα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι η Αίγυπτος θα είναι πάντα στο πλευρό της σε κάθε ελληνοτουρκική διαφορά.
Το σωστό ερώτημα είναι: Πόσο βαθύτερη μπορεί να είναι η ελληνοαιγυπτιακή σχέση ώστε η συνεργασία με την Ελλάδα να καταστεί κόμβος της αιγυπτιακής περιφερειακής στρατηγικής;
### Από τις συμμαχίες στα δίκτυα
Η εποχή που η Ελλάδα μπορούσε να σκέφτεται την περιοχή με όρους «Ελλάδα–Τουρκία–Κύπρος» τελειώνει. Τώρα, οι νέες παράμετροι επηρεάζουν ακόμα και την Ελλάδα.
– Η Τουρκία συνασπίζεται με Πακιστάν και Σαουδική Αραβία.
– Η Αίγυπτος συνομιλεί με όλους.
– Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει πολλαπλές εγγυήσεις ασφαλείας.
– Το Πακιστάν επεκτείνει τη στρατηγική του επιρροή στον Κόλπο.
– Η Ελλάδα προσπαθεί να εδραιώσει το ρόλο της μέσω Κύπρου, Αιγύπτου, Ισραήλ, Γαλλίας, ΗΠΑ και ΕΕ.
– Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει να δημιουργήσει πολλαπλά αμυντικά δίκτυα, ώστε να μειώσει την εξάρτησή της από έναν μόνο προστάτη.
### Το μεγάλο ελληνικό στοίχημα είναι το Κάιρο
Συνεπώς, η απουσία της Αιγύπτου από τη Συμφωνία της Μέκκας δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως «νίκη», αλλά ως προειδοποίηση και (ενδεχομένως) ευκαιρία.
Προειδοποίηση, διότι η Αίγυπτος δεν θεωρεί δεδομένες τις στρατηγικές σχέσεις της και θα συνεχίσει να διατηρεί επαφές με την Τουρκία, μη συμμετέχοντας σε ένα αντιτουρκικό στρατόπεδο. Έτσι, η Ελλάδα μπορεί να αναπτύξει μια συνεργασία που δεν θα εξαρτάται μόνο από κοινά αντιτουρκικά ενδιαφέροντα.
### Η Τουρκία δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί με ένα «αντιτουρκικό μέτωπο»
Η μεγάλη παγίδα θα ήταν η Ελλάδα να αντιδράσει στη νέα τουρκική επιρροή δημιουργώντας μια αντίθετη συμμαχία.
Η κατάσταση δεν λειτουργεί πια έτσι: η Αίγυπτος δεν επιθυμεί να επιλέξει ανάμεσα στην Αθήνα και την Άγκυρα. Η Σαουδική Αραβία δεν θέλει να αποκλειστεί από ΗΠΑ, Τουρκία, Πακιστάν ή άλλους εταίρους. Οι χώρες του Κόλπου δεν επιθυμούν να εξαρτώνται από μία δύναμη. Η Ελλάδα δεν πρέπει να προσπαθεί να πιέσει τους εταίρους της να διαλέξουν ανάμεσα σε αυτή και την Τουρκία.
### Η μεγάλη εικόνα για την Αθήνα
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν δημιουργεί άμεσες στρατιωτικές απειλές για την Ελλάδα. Δε φαίνεται κανένα δείγμα ότι ο μηχανισμός Τουρκίας–Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν έχει σχεδιαστεί εναντίον της. Οι χώρες αυτές τον παρουσιάζουν ως αμυντικό και όχι επιθετικό συνασπισμό. Ωστόσο, η στρατηγική συνέπεια είναι βαθύτερη. Η Τουρκία αποκτά περισσότερες σχέσεις, κανάλια και επιλογές. Με μεγαλύτερες επιλογές, αυξάνεται η στρατηγική της αυτονομία.
### Το πραγματικό μήνυμα από το Κάιρο
Ίσως λοιπόν το πιο καθοριστικό στοιχείο να μην είναι η συμφωνία που υπεγράφη στη Μέκκα, αλλά η προηγούμενη συνάντηση στο Κάιρο. Οι τέσσερις δυνάμεις — Τουρκία, Αίγυπτος, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν — συζητούν για θέματα ασφάλειας και ενέργειας, αλλά και για τις διεθνείς κρίσεις. Η Αίγυπτος, αντί να διαλέξει πλευρά, επιδιώκει να αναδείξει το ρόλο της ως διαμορφωτή του νέου συστήματος.
Μέσα σε αυτό το νέο τοπίο, η Αίγυπτος μπορεί να είναι είτε ο κρίσιμος σύνδεσμος της Ελλάδας με τη νέα Μέση Ανατολή είτε το σημείο από όπου η τουρκική επιρροή θα αρχίσει να επεκτείνεται προς την Ανατολική Μεσόγειο.
Η επιλογή δεν θα κριθεί από μια μεγάλη διπλωματική συμφωνία ή στρατιωτικούς εξοπλισμούς.
Θα εξαρτηθεί από το πόσο βάθος θα έχει η συνεργασία Αθήνας και Καΐρου κατά την επόμενη κρίση.
Η Μέκκα μας υπενθύμισε ότι ο χάρτης αλλάζει. Το Κάιρο δείχνει την πορεία. Και η Ελλάδα πρέπει να αποφασίσει αν θα παρακολουθήσει αυτή την αλλαγή ή αν θα γίνει ένας από τους αρχιτέκτονες της.
